Primero estabiliza, luego corrige lento y con fórmula
La página prioriza lo que mata en la guardia: hiperpotasemia con ECG, hiponatremia sintomática, hipernatremia con shock, acidemia grave y trastornos mixtos ocultos.
Peligro inmediato
Estos hallazgos no esperan a un estudio etiológico completo.
Calcio IV para membrana, insulina-glucosa y eliminación corporal. Repetir calcio si ECG no corrige.
SSF 3 % 150 ml en 20 min; objetivo inicial +5 mEq/L y frenar al mejorar síntomas.
Bolos con SSF 0,9 % hasta estabilizar; después agua libre/SG 5 % calculado.
Busca causa y potasio. Bicarbonato solo en escenarios seleccionados y con monitorización.
Preanalítica, ECG y contexto clínico
El dato aislado no manda igual si el paciente convulsiona, tiene QRS ancho o la muestra viene hemolizada.
Sodio: el ritmo de corrección es tratamiento
El sodio no se corrige a ojo: se corrige según tiempo, síntomas y osmolaridad.
| Trastorno | Diagnóstico útil | Tratamiento práctico | Límite de seguridad |
|---|---|---|---|
| Hiponatremia | Confirmar hipoosmolaridad <275; luego OsmU <100 vs >100 y NaU <30 vs >30. | Sintomática grave: SSF 3 % 150 ml/20 min. Crónica estable: tratar causa, restricción hídrica si SIADH/congestión. | No subir >8-10 mEq/L en 24 h; 6 mEq/L si alto riesgo de desmielinización. |
| Hipernatremia | Déficit de agua libre; pensar anciano dependiente, coma, fiebre, diarrea, diuresis osmótica o diabetes insípida. | Agua enteral si posible; si IV, SG 5 %. Si shock, primero SSF 0,9 %. | No bajar >0,5 mEq/L/h ni >10 mEq/L en 24 h si crónica. |
El objetivo inicial es abortar edema cerebral, no normalizar el sodio: bolo hipertónico y reevaluación clínica/analítica.
Clasifica por osmolaridad plasmática, OsmU y NaU; el estado de volumen a ojo falla con frecuencia.
Primero perfusión con isotónico. Cuando el paciente deja de estar en shock, cambia a agua libre calculada.
Potasio: ECG, membrana y reposición segura
El potasio es una arritmia esperando contexto.
| Situación | Conducta | Dosis / límite |
|---|---|---|
| HiperK con ECG o K >6,5 | Estabilizar membrana. | Gluconato cálcico 10 %, 10 ml IV en 2-3 min; repetir a 5 min si ECG persiste. |
| Meter K a célula | Insulina + glucosa; salbutamol altas dosis como adyuvante. | Insulina regular 10 UI IV + 25 g glucosa 50 %. SG 10 % y controles horarios para evitar hipoglucemia. |
| Eliminar K | Diurético si diuresis, quelantes o hemodiálisis si anuria/refractaria. | Hemodiálisis es lo más eficaz si fracaso renal anúrico o refractario. |
| HipoK | Reponer en SSF, no en glucosado; buscar magnesio si refractaria. | Periférico 10-20 mEq/h. Ritmos mayores requieren vía central y vigilancia intensiva. |
Dosis que necesitan monitor o cálculo
Son maniobras de urgencia, no “correcciones de analítica”. Reevalúa con ECG, glucemia, gasometría o ionograma según el caso.
Hiponatremia con coma, convulsión u obnubilación. Objetivo inicial: +5 mEq/L y frenar.
Siempre en SSF. Ritmos mayores: vía central, monitor y entorno intensivo.
Calcio protege membrana; insulina compra tiempo. La eliminación real depende de diuresis, quelantes o diálisis.
Calcula déficit, revisa K y no persigas HCO3 normal; objetivo inicial seguro alrededor de 15 mEq/L.
La primera intervención compra tiempo: la reevaluación evita la iatrogenia
Calcio, insulina-glucosa, salino hipertónico o agua libre no son el final del manejo. Cada uno deja una vigilancia concreta.
Repite ECG. Si persisten QRS ancho, ondas P ausentes o patrón preocupante, repetir calcio mientras preparas desplazamiento y eliminación.
Glucemias capilares horarias: la hipoglucemia posterior es frecuente. Mantén glucosado si procede y no olvides eliminar K.
Tras 150 ml de SSF 3 %, revalora síntomas y sodio. Objetivo inicial: subir unos 5 mEq/L y frenar cuando mejore.
Comprueba que el descenso no supera 10 mEq/L/día. Si sigue en shock, la prioridad continúa siendo perfusión con isotónico.
Lectura de gasometría en 5 pasos
El pH normal no descarta un trastorno mixto.
Acidemia, alcalemia o pH normal con sospecha de mixto.
HCO3 explica lo metabólico; PaCO2 explica lo respiratorio.
Winter en acidosis metabólica; reglas agudo/crónico en respiratorios.
Solo en acidosis metabólica: Na - (Cl + HCO3). Corregir por albúmina.
Si AG alto, compara subida de AG con caída de HCO3 para detectar tercer trastorno.
Si PaCO2 real es mayor: acidosis respiratoria añadida; si menor: alcalosis respiratoria añadida.
La compensación no debe hipercompensar el pH.
Por cada albúmina 1 g/dl bajo 4, el AG esperado baja 2,5.
<0,8 sugiere acidosis hiperclorémica añadida; >2 alcalosis metabólica añadida.
Patrones ácido-base útiles
El nombre del trastorno debe llevar una causa probable al lado.
| Patrón | Pista | Manejo que cambia |
|---|---|---|
| Acidosis metabólica AG alto | GOLDMARK: glicoles, oxoprolina, lactato, D-lactato, metanol, aspirina, renal, ketoacidosis. | Lactato/shock, cetonas, tóxicos, función renal; bicarbonato no rutinario. |
| Acidosis metabólica AG normal | Hiperclorémica por pérdida de HCO3 o carga de cloro. | Diarrea, acidosis tubular renal, sueroterapia; tratar causa. |
| Alcalosis metabólica cloro-sensible | Cloro urinario <20-25, hipovolemia, vómitos/SNG/diurético pasado. | SSF 0,9 % + KCl. |
| Alcalosis metabólica cloro-resistente | Cloro urinario >40, mineralocorticoides, diurético activo, posthipercapnia. | Tratar causa; espironolactona o acetazolamida si sobrecarga, con K vigilado. |
| Acidosis respiratoria | PaCO2 >45 con pH bajo; si asma grave retiene CO2, mal signo. | Restaurar ventilación, VMNI/intubación si precisa, antídotos si depresión SNC. |
| Alcalosis respiratoria | Hiperventilación por dolor, fiebre, ansiedad, TEP, asma/EPOC precoz. | Tratar disparador; no asumir ansiedad sin descartar hipoxemia/TEP. |
Calcio y magnesio que cambian el monitor
El calcio iónico y el magnesio explican QT, tetania y torsades.
Corrige antes de tratar pseudohipocalcemia por hipoalbuminemia.
Si convulsiones o clínica extrema: gluconato cálcico 10 % IV lento y monitorizado.
SSF 0,9 % abundante; furosemida si precisa tras volumen; bifosfonato hospitalario.
Sulfato de magnesio IV empírico en torsades o periparada, incluso antes de niveles.
Trampas de iónicos y gasometría
- Normalizar una hiponatremia crónica en vez de tratar síntomas y respetar el límite diario de corrección.
- Dar glucosado con KCl en hipopotasemia y empeorar el desplazamiento intracelular por insulina.
- Olvidar magnesio cuando la hipopotasemia no sube o hay QT largo/torsades.
- Confiar en un pH normal: puede esconder acidosis metabólica y alcalosis respiratoria simultáneas.
- Usar bicarbonato sin mirar el potasio o sin causa tratable de fondo.
- Tratar hipernatremia con SG 5 % mientras el paciente sigue en shock.